Bir keresinde üç günlük bir sunum dosyasını Shift+Delete ile uçurdum. Geri Dönüşüm Kutusu'na bakma refleksiyle tıkladım, boş. O anki mide bulantısını hâlâ hatırlıyorum. İyi haber şu: dosya silindiğinde çoğu zaman veri diskten fiziksel olarak yok olmaz, sadece "burası artık boş, üzerine yazabilirsin" diye işaretlenir. Yani dosya silindi nasıl geri alınır sorusunun cevabı çoğu senaryoda "hızlı davranırsan alınır" oluyor.
Aşağıda yıllar içinde kendi başıma gelen ve arkadaşlarımın bilgisayarlarında denediğim yöntemleri, en zahmetsizden en teknik olanına doğru sıraladım. Ama önce bir kural: silme kazası olan diske yeni bir şey yazmayın. Program indirmeyin, dosya kopyalamayın, mümkünse o diski kullanmayı bırakın. Ben bu kuralı ihlal ettiğim için bir kez fotoğraf arşivimi kalıcı olarak kaybettim.
İnsanların büyük kısmı doğrudan kurtarma programı aramaya başlıyor. Oysa vakaların belki yarısında dosya hâlâ sistemin bir köşesinde duruyor ve tek yapmanız gereken doğru yere bakmak.
Geri Dönüşüm Kutusu'nu açtığınızda listeyi "Silinme Tarihi" sütununa göre sıralayın; yüzlerce dosya varsa aradığınızı gözle taramak yerine kutunun içindeki arama alanına dosya adının bir parçasını yazın. Ayrıca dosyayı silmediğinizden, sadece yanlış yere taşıdığınızdan da şüphelenin. Ben pek çok "kayıp" dosyayı, Windows aramasında dosya uzantısıyla (örneğin *.docx) arattığımda bambaşka bir klasörde bulmuştum. Sürükle-bırak kazaları düşündüğünüzden yaygın.
Windows'ta Dosya Geçmişi açıksa iş çok kolaylaşıyor. Dosyanın bulunduğu klasöre sağ tıklayıp Özellikler > Önceki Sürümler sekmesine bakın. Orada tarih tarih anlık görüntüler listeleniyorsa, silme öncesindeki sürümü seçip geri yükleyebilirsiniz. Bu özellik kapalıysa şu an listede hiçbir şey görmezsiniz; o zaman bu maddeyi atlayın ama bugün gidip Dosya Geçmişi'ni açın. Harici bir diski bir kez bağlayıp bu ayarı aktifleştirmek, ileride yaşayacağınız paniğin ilacı.
OneDrive, Google Drive veya Dropbox klasöründe duran bir dosyayı sildiyseniz, bilgisayardan gitmiş olması bulutta da gitmiş olduğu anlamına gelmez. Servisin web arayüzüne girip çöp kutusuna bakın; çoğu servis silinen içerikleri belli bir süre saklıyor. Google Drive ve OneDrive'da ayrıca sürüm geçmişi var: dosya silinmemiş ama içeriği bozulmuşsa, eski bir sürüme dönebiliyorsunuz. Excel dosyasının formüllerini yanlışlıkla ezdiğim bir gün beni bu özellik kurtardı.
Telefondan gelen fotoğraflar için de aynı mantık geçerli: galeri uygulamalarının çoğunda "son silinenler" alanı bulunuyor ve içerik bir süre orada bekliyor.
Yukarıdakiler işe yaramadıysa sıra kurtarma yazılımlarına geliyor. Burada kritik nokta programı nereye kurduğunuz. Kayıp dosya C: sürücüsündeyse, programı kesinlikle C:'ye kurmayın. USB bellekten taşınabilir sürümünü çalıştırmak en güvenlisi. Kurtardığınız dosyaları da farklı bir diske kaydedin; aynı diske yazmak, henüz kurtarmadığınız diğer dosyaların üzerine binmek anlamına gelir.
Programlar genelde iki mod sunuyor. Hızlı tarama, dosya sistemindeki silinmiş kayıtları okur; yeni silinen dosyalarda dakikalar içinde sonuç verir ve dosya adları korunur. Derin tarama ise diski bayt bayt gezip dosya imzalarını arar. Saatler sürebilir, dosya adları genelde kaybolur (recovered_0012.jpg gibi isimler görürsünüz) ama biçimlendirilmiş disklerde tek şansınız budur. Ben önce hızlı taramayı deniyor, sonuç zayıfsa derin taramayı gece boyu çalışmaya bırakıyorum.
Ciddi programlar her dosya için bir "durum" göstergesi verir. İşe yarar bir okuma tablosu:
| Durum | Anlamı | Ne yapmalı |
|---|---|---|
| Mükemmel / Sağlam | Veri alanına dokunulmamış | Doğrudan kurtarın |
| Kısmen üzerine yazılmış | Dosyanın bir kısmı kayıp | Kurtarıp açmayı deneyin, belge/JPEG kısmen okunabilir |
| Kayıp / Zayıf | Üzerine yeni veri yazılmış | Derin tarama sonuçlarını bekleyin |
Ön izleme sunan bir program kullanıyorsanız, kurtarmadan önce görüntüyü veya belgeyi ön izlemede kontrol edin. Ön izlemede açılmayan dosya genelde kurtarıldıktan sonra da açılmaz; boşuna disk alanı harcamayın.
Burada üzücü bir gerçek var: SSD'lerde TRIM komutu, siz sildikten kısa süre sonra hücreleri gerçekten temizler. Yani SSD'de silinen bir dosyanın geri gelme şansı, klasik sabit diskte olduğundan belirgin biçimde düşük. Buna karşılık USB bellekler ve hafıza kartları TRIM kullanmadığı için oldukça affedici; yıllar önce formatladığım bir SD karttan düğün fotoğrafları çıkarabildim.
Disk garip sesler çıkarıyor, sık sık donuyorsa yazılımla uğraşmayı hemen bırakın. Fiziksel arıza şüphesinde her deneme durumu kötüleştirir; veri gerçekten değerliyse profesyonel kurtarma hizmeti tek doğru adres.
Son yazılar